Het muziekritueel. (bron: zie onderaan deze bladzijde)
Een bepaald stuk muziek kan heel direct met de overledene in verband staan, of als herinnering oproepen aan een belangrijke gebeurtenis uit diens leven. Afgaande op de frequentie waarmee binnen onze onderzoeksgroep overlijdenden zelf een stem hebben in de muziekkeuze bij hun uitvaart, ontstaat de indruk dat de muziek het medium bij uitstek is met behulp waarvan zij iets van hun eigen identiteit proberen uit te dragen. Dat blijkt meer het geval te zijn naarmate de overledene jonger is. Maar mogelijk hangt dat ook samen met het relatieve gemak waarmee jongeren overweg kunnen met de elektronica. Het luisteren naar de muziek die door de overledene is uitgekozen, kan het gevoel versterken dat de overledene in de geest nabij is.
Citaat: ‘Ongeveer drie weken voor zijn overlijden heeft mijn man zelf de muziek voor zijn uitvaart uitgezocht. Daar heeft hij veel werk van gemaakt. De rest heeft hij aan ons overgelaten.
Citaat: ‘Omdat mijn moeder erg hield van Spanje en er ook een groot deel van het jaar woonde, heeft zij overwegend Spaans georienteerde muziek gekozen. In de dienst is haar keuze uitgelegd en zijn de afzonderlijke muzieknummers toegelicht.
Citaat: ‘Mijn man heeft alleen de muziek voor zijn uitvaart zelf uitgezocht. Voor de rest wilde hij er zich niet mee bemoeien. Dat vond hij onze zaak. Naar aanleiding van de muziek zei hij: ‘Het is het einde van het liedje, maar het was een mooi liedje’. Als geboren Limburger koos hij voor de dienst onder andere voor een nummer van Rowwen Heze. Ook wilde hij Bloff laten horen:’Het is een mooie dag .. voor de dood.’ Nou, het was ook een prachtige dag, de dag van zijn uitvaart, het leek wel zomer. De dienst werd besloten met een nummer van Enrico Morricone.
Soms groeit de muziekkeuze van de overlijdende bijna uit tot een muzikale autobiografie.
Citaat: ‘Mijn man heeft een cd samengesteld met muziek die hem aansprak en die zelf gebrand. Hij deed er een uitleg bij van de keuze voorbepaalde nummers. Sommige waren van vroeger, van zijn jeugd, andere van later. Hij vond ze rustgevend. Je zou kunnen zeggen het een autobiografie in muziek voorsteld. Een aantal maanden voor zijn dood was hij ermee klaar en heeft hij de cd verspreid onder familie en vrienden. Hij was opgelucht toen het klaar was, want het was uiterst onzeker hoelang hij nog zou leven. Hij wilde dat de eerste vier nummers zouden worden gespeeld bij zijn uitvaart. De muziek was zijn enige inbreng in de dienst. De rest liet hij aan mij over. Ik heb daarvoor veel geput uit onze trouwdienst, zoals uit Prediker. Alles heeft zijn tijd. Het nummer ‘Turn, turn, turn ’van de Byrds sluit daar op aan.
Wanneer de nabestaanden de muziek uitkiezen, kunnen er zeer uiteenlopende beweegredenen in het spel zijn. Overwegingen kunnen betrekkingen hebben op de overledene zelf, maar ook op de nabestaanden. De overledene had een bepaalde voorkeur, of nabestaanden hebben een bepaalde herinnering aan hem, die in de muziek opnieuw tot leven komt.
Citaat: ‘De muziekkeuze hebben we goed overdacht. Niet het Requiem van Mozart, dat is te religieus, en ook geen andere religieuze stukken. Vader had een brede belangstelling, hield van veel componisten, maar had geen uitgesproken voorkeur. We hebben gekozen voor Sibelius, De zwaan van Tuenola, de zwaan die de doden over de rivier naar de andere zijde brengt: treurig, maar ook verlichtend. Ook een largetto van Mahler, een persoonlijke herinnering, omdat dat vaak op stond als ik zat te tekenen op de studeerkamer van vader. En tot slot Vera Lynn, We’ll meet again, omdat in de laatste tijd de oorlog soms bij hem terugkwam. Hij was toen in een klooster, maar voelde zich naderhand schuldig: hij had niets kunnen doen, terwijl zijn broer tewerk wasgesteld in Duitsland. Vaak kwamen emoties weer bij hem boven.
Citaat: ‘De muziek is uitgekozen door mij en de kinderen. Omdat we vanaf zeker moment het contact met mijn man steeds meer begonnen te verliezen, konden we het hem steeds minder naar deze dingen vragen. Mijn dochters en ik hebben allen een eigen inbreng gehad. We hebben onder andere het Slavenkoor uit Nabucco laten horen, omdat hij die melodie altijd floot. Maar ook de andere muziek was zeer toepasselijk.
Anders dan bij de bloemen het geval is, lijkt de muziek zich voor de mensen van vandaag juist heel goed te lenen voor een betekenisgeving die aansluit bij de belevingswereld van de overledene en ook bij de emoties van de nabestaanden. Dat is verklaarbaar vanuit de gedachte dat de bloemsymboliek een vastomschreven ‘altijddurende’ betekenis heeft, die vaak al dateert uit de oudheid. Christelijke symboliek grijpt vaak terug op Romeinen, Grieken en Germanen. Daarentegen blijft de wereld van de muziek zich steeds vernieuwen. Elke dag komt er weer iets nieuws bij, in alle genres, van klassiek tot pop. Er zijn bepaalde trends te onderscheiden, ook in de uitvaartmuziek, zoals door de DELA-top 40 wordt geillustreerd. De muziek waarvoor overlijdenden en nabestaanden kiezen, heeft minder een symbolische, maar veel meer een directe betekenis. We hoeven geen symbolenleer te beheersen om te weten dat de oveledene hield van Stones, Beatles, Mahler of Bach.
Bovenstaande informatie is overgenomen uit “De dode nabij” met als ondertitel “Nieuwe rituelen na overlijden” geschreven door dr. P. A. M. van den Akker. Dit boek is uitgegeven in 2006 door het Instituut Voor Arbeidsvraagstukken (IVA) te Tilburg. Opdrachtgevers voor uitgave van dit boek zijn: DELA Uitvaartverzorging B.V., Stichting Mortuarium Bergen op Zoom en Zuylen Uitvaartverzorging.
